Беларуская проза_Валерый Гапееў

На балконе – яркая лямпачка. Летам іншы раз я там чытаю, або што запісваю. Рама балкона звычайна адчыненая.
І да мяне прылятаюць жукі.
З разгону, на хуткасці ён пікіруе амаль на лямпачку на сцяне, але прамахваецца – і ў сцяну!
Чвякаецца на падлогу, я літаральна адчуваю яго поўную разгубленасць: “Як жа гэта я?!”. Жук узлятае, асцярожна кружачы ў невялікай прасторы балкона, але – чорт вазьмі, ён не ляціць у адчыненае акно – ён зноў б’ецца паблізу лямпачкі ў сцяну!
З боку глядзець за жукамі пацешна. І шкада.
Гэтак жа паводзяць сябе вялікія начныя матылькі – ляцяць да лямпачкі і трапляюць у сцяну.
Чаго яны? Навошта? Разгадка простая і празаічная. Варта толькі прасачыць за палётам жукоў – яны заўсёды б’юцца ў сцяну з аднаго боку лямпачкі.
Для навігацыі кузуркі ў палёце выкарыстаюць “лямпачку” большага памеру – Месяц. Яны ляцяць у вылучаным кірунку, заўсёды трымаючы Месяц з нейкага аднаго боку. Месяц далёка – іх шлях прамы. Лямпачка блізка. І палёт жука ідзе па спіралі, заканчваючыся ў канцы канцоў сцяной.
І менавіта таму ляціць матылёк на агеньчык свечкі, і ў рэшце ў ім згарае…
Страта арыентацыі – так гэта завецца. Нават правільней – падмена сапраўднага арыенціру бутафорыяй. Замест Месяца я падсунуў жукам лямпачку.
А мы ж чымсьці падобныя на жукоў… Колькі раз, прымаючы за сапраўдны арыенцір яркую падробку, мы разбівалі сабе ў кроў ілбы і душы…
…Я паднімаю жука, які выбіўся з сіл, і кідаю далёка за акно – там свеціць Месяц, мо жук забудзе на маю лямпачку.
Жуку добра – я яму дапамог. Ды не заўсёды знойдзецца той, хто дапаможа табе, адвярнуўшы, як сляпое кацяня, ад глухой цаглянай сцяны…

31 Jan 2008

Калі прападае рамантыка

+35 ужо тры дня. Трохі затрымаўся – заўтра здаваць газету. На вуліцу выходзіць не хочацца – там сонца і распалены асфальт, а ў кабінеце хоць вентылятар.
Выключыў кампутар, за акном усё раптам пацямнела.
А потым – навальніца, лівень!
Выйшаў на ганак – ух ты, уся плошча залітая вадой, дыхаць лёгка, аж у грудзях баліць.
Палю, гляджу на струмені вады.
Выходзіць службовец сярэдняга рангу, гадоў 47 яму. Палім, неба кідае на зямлю апошнія цяжкія кроплі. А потым службовец нахіляецца і здымае туфлі, шкарпэткі…
Я – за ім.

І мы ідзем басанож па плошчы, паблізу абмытай ад пылу, але не ад птушыных плямаў статуі Леніна, потым ідзем пасярод пешаходнай вуліцы па струменях цёплай вады.
Амаль фізічна адчуваеш, як зямля выцягвае, а бягучая вада змывае раздражнёнасць дня.

А за намі і наперадзе нас: дзеці хто ў чым – і па лужынах, дзяўчаты ў басаножках і басанож – па лужынах.
Маці вядзе дзяўчынку гадоў чатырох, сама па тратуары, там няма вады, а дзяўчынка ў туфліках – па дарозе, па вадзе і так смяецца!
І маці смяецца.
І мы ўсміхаемся.
А ў паветры пахне лісцем, а далей – ашаламляльны пах квітнеючай акацыі.

Іду па лесвіцы пад'езда, пакідаючы смешныя сляды ад босых ног.
Дзверы адчыняю сваім ключом. У ваннай – плёскат вады, жонка мыецца пад душам.

– Валерый?! Я табе ўчора казала: вынесі раніцай смецце! Чым ты слухаў?! Зайшла – смурод на ўсю кватэру! Забяры пакет з балкона і вынось!

Моўчкі іду за смеццем.
Выходзячы з кватэры, соваю ногі ў туфлі…

04 Nov 2007

Я і Цімур

Калі вам цяжка, калі ў вас нічога не выходзіць, калі вам балюча – што б вы выбралі: каб вас пашкадавалі ці над вамі пасмяяліся?

Аб усходнім заваёўніку Цімур-хане (або Цемір, Чынгіз) у старажытнасці было складзена нямала легенд. Запала ў душу мне адна, аварская. Прачытаў я яе яшчэ ў 14 гадоў, але ўрэзалася ў памяць некалькі радкоў аж да гэтай пары.

Дык вось, Цімур нарадзіўся з заціснутым кулачком, а ў кулачку знайшлі згустак крыві. Але калі гэта быў знак, то іншае ніяк не вязалася з ім: адна нага ў яго была карацей за другую, адно вока крывым (па некаторых крыніцах, наогул на яго не бачыў).
Слабы, хваравіты Цімур быў аб'ектам насмешак у ауле.
Аднойчы ўвечар ён вяртаўся дахаты і спалохаўся бялеючых у цемры вялікіх надмагільных камянёў. Гэта толькі павялічыла ступень здзеклівых смяшкоў над ім.
Рыдаючы, ён аднойчы прыбег да маці – чаму яны смяюцца з мяне, такім няшчасным: я ж калека ад нараджэння, няўжо яны не разумеюць!

Тады маці сказала сыну словы.
Вось тыя словы перавярнулі ў ім жыццё.
Я памятаў іх – і для мяне яны былі звыш важныя.
Але – такая прырода наша: памятаць адно, ужыць – другое.

У свае 20 гадоў я прымаў дзяўчыну ў сябе ў пакоі. Мы пасварыліся. Мае рацыю не я, яна пакрыўдзілася і пайшла. Я нават праводзіць не стаў.
Праз дзесяць хвілін я выскачыў за ёй – спалохаўся, што страчу яе назаўжды.
Аўтобус, станцыя метро, бягом, бягом, а ўжо поўнач, транспарт рэдка ходзіць.
Дагнаў яе ля уваходу ў інтэрнат.
Слёзна прасіў прабачэння, гаварыў, што памру, калі яна не прабачыць, нёс яшчэ нешта ў гэтым родзе.
Раптам сам тады ўсвядоміў, наколькі я быў вартым жалю: задыханы, спалоханы, закаханы.
Яна гладзіла мяне па галаве, як маці сына, суцяшала, што ўсё добра, яна зразумела, што і сама вінаватая…
І я раптам зразумеў – тады яшчэ зразумеў! – што мы не будзем.

Я вяртаўся назад і праклінаў сябе. Як жа так можна – увесь час я памятаў тыя самыя словы, а тут раптам забыў. Ці не забыў? Проста палічыў іх словамі і не больш…
Так, мы разлучыліся. Вы ўжо зразумелі, пэўна, чаму.

Таму што Цімур паслухаў у свой час сваю маці, а я праігнараваў словы аварскай легенды.
Вось што сказала тады маці сыну-калеку:
"Жаль страшней за смех. Шкадуюць слабых, смяюцца над вар'ятамі. Але ўтрапёнасць прабачаюць, слабасць – ніколі!"

І сын-калека заваяваў паўсвету.

А я не змог утрымаць адну дзяўчыну…

30 Oct 2007

КАЛІ КАЛЮЧКІ НАБЫВАЮЦЬ КАШТОЎНАСЦЬ

Было мне 33 гады, туліліся мы на кватэры з гаспадыні з сыном і больш аб дзецях не думалі – чакалі кватэру. І я страціў надзею – узяў употай ад жонкі ўсе грошы і купіў стары, без вокнаў, маленькі дамок.
Жонка ўбачыла хатку – і плакала ўсё тры месяца, пакуль там ішоў рамонт.

Каб ёй дагадзіць, я зрабіў вялікія вокны і шырокія падвоканні – яна любіла кветкі, і на кватэры, якую мы здымалі, іх было многа, і дзе яны толькі не стаялі.
Дзевяць гадоў мы жылі ў гэтай хатцы, усе падвоканні былі застаўлены рознымі кветкамі, для кветак я рабіў падстаўкі, падвескі…
Адны кветкі засыхалі, другія хварэлі, трэція не жадалі цвісці, а жонка ўсё цягнула і цягнула новыя і новыя расліны…
Потым мы пабудавалі кватэру – і я з жахам глядзеў на падвоканні шырынёй у 60 сантыметраў. Я думаў, як гэтае месца зоймуць усе тыя гаршэчкі…
Больш за ўсё мяне пужала кухня – менавіта на ёй жонка марыла паставіць больш за ўсё кветак…

І тут адбылося нечаканае: жонка выпатрабавала ў мяне пэўную суму і закупіла нейкія новыя маленькія, акуратныя збанкі. Потым адправіла мяне на пошукі зямлі: менавіта той, якая ёй была патрэбна.
Потым закупляла ўгнаенні. Запатрабавала, каб мы ёй на дзень нараджэння, на 8 сакавіка, на Новы год дарылі …кактусы. І, акрамя таго, пачала сама іх купляць.
Праз паўгода на падвоканні ў кухні было два дзесяткі невялікіх збанкоў з кактусамі. Ні аднаго аднолькавага!
І гэта выглядае хораша!

Больш ніякіх раслін на гэтым падвоканні. І на іншых – па пары кактусаў памерамі пабольш.
У нас сягоння каля 25 відаў кактусаў.
Многія цвітуць. Усё здаровыя.
І гэта – цікава. Хто б падумаў, але госці здзіўляюцца і з задавальненнем разглядаюць гэтую калючую калекцыю.
Жонка ўсё роўна захапляецца іншымі кветкамі, будучы ў каго ў гасцях. Але ў яе ёсць свой прадмет гонару. І яна не здраджвае яму вось ужо тры гады. І раз у два месяцы ў нас з'яўляецца новы калючы шарык або сцяблінка – жонка выглядзела новы гатунак…
У шматлікіх кактусаў з'явіліся нават свае імёны.

…Заўсёды жадаецца шмат. І усяго. У выніку маем шмат усяго, але нічога вартага.
Поспех – гэта заўсёды вынік засяроджвання на адным накірунку.
І тады нават калючыя кактусы становяцца каштоўнымі.

18 Sep 2007

Калі ідзе дождж

Трэці дзень дажджыць. Не перастаючы.
Зараз добра на балконе – не горача, кава яшчэ і сагравае, цыгарэтны дым выцягвае праз адчыненыя вокны. Шум дажджу супакойвае.
А жонка пілуе ўжо гэты трэці дзень.

Агуркі на лецішчы напэўна згніюць – яны толькі пачалі завязвацца, ім бы сонейка і цяпла на тыдзень. Вінаваты я – трэба было падняць лісце, падвязаць, глядзіш, усё было б і добра, мо, што і было б…
А яшчэ памідоры…
Наогул, усё гэта куды танней купіць на рынку, ён па шляху з працы, але хочацца і сваё мець на той выпадак, калі вось сабраліся і арганізавалі шашлык. Ды і радуе неяк вока тое, што табой вырашчана.

Так, памідоры… Тыдзень дажджоў – і ўсе плады, што завязаліся, стануць чорнымі. І куст можна будзе выкідаць – фітафтора. Ад гэтай заразы лячэння няма, можна толькі прадухіліць, пырскаючы раз у 10 дзён.
Зноў вінаваты я, не паспеў перад дажджамі папырскаць. Глядзіш – і захаваліся б кустоў пару…
Ідзе дождж.
І раптам разумееш, што ёсць у гэтым жыцці, што мацней цябе, усіх тваіх высілка, усіх грошай свету. Маці-прырода.
І яшчэ шэпча прыкра дождж: вось калі б я зрабіў…

Ах, гэтае «калі б»! Як часта прыходзіцца яго чуць!
Што б дзе не здарылася, тут жа знойдзецца чалавечак і скажа сваё «калі б».
А я гэта слова ўжо і не паўтараю. Так, чыста тэарэтычна для рашэння якой задачы. Але аглядаючыся назад на нешта зробленае, на нешта, што здарылася, імкнуся ніколі не гаварыць «калі б…».
Да чаго гэта самакапанне і самабічаванне?
Змяніць жа нічога нельга.

Мінулае трэба проста памятаць. Здабываць з яго ўрокі, але нельга шкадаваць аб тым, што не напісаў, не патэлефанаваў, не сустрэўся, не зрабіў, не дагаварыў, не дапіў, не дакахаў.
Калі так думаць аб мінулым – яно чапляецца і цягне назад. І ужо тут, у сучаснасці, робячы крок, мы без канца думаем: ці так ступіў, ці туды ступіў і ці трэба было наогул ісці. І думаем мы так не таму, што маем вопыт, а таму, што не перасталі шкадаваць аб мінулым.
Вопыт – гэта ўпэўнены крок з улікам памылак.
У іншым выпадку – гэта баязлівы «шажок» з азіраннем па баках.
Зноў ступілі не туды? Ну і што? Значыць, не ўсе памылкі былі ўлічаныя, не аб усім вы яшчэ даведаліся…

А дождж хай сабе ідзе. Аб чым бы мы яшчэ пагаварылі, калі бы не ён: густы, халодны, зусім восеньскі…

19 Aug 2007

Жук і лямпачка

Мой балкон у кватэры выходзіць на паўднёвы захад. Так што днём там сядзець – як у сауне. І таму калі прыходзіць ноч, для мяне наступае час лепшага адпачынку: адзінае месца ў кватэры, дзе можна сядзець, паліць і піць каву.
На балконе – яркая лямпачка. Іншы раз я там чытаю, або што запісваю. Рама балкона звычайна адчыненая.

І да мяне прылятаюць жукі.
З разгону, на хуткасці ён пікіруе амаль на лямпачку на сцяне, але прамахваецца – і ў сцяну!
Чвякаецца на падлогу, я літаральна адчуваю яго поўную разгубленасць: "Як жа гэта я?!". Жук узлятае, асцярожна кружачы ў невялікай прасторы балкона, але – чорт вазьмі, ён не ляціць у адчыненае акно – ён зноў б'ецца паблізу лямпачкі ў сцяну!
Са боку глядзець за жукамі пацешна. І шкада.
Гэтак жа паводзяць сябе вялікія начныя матылькі – ляцяць да лямпачкі і трапляюць у сцяну.
А было – у канцы мінулага года – цэлае нашэсце цвыркуноў. Яны кружылі ў нейкім апантаным жаданні прабіць сцяну каля лямпачкі, удараючыся і падаючы, паднімаючыся, зноў удараючыся…

Чаго яны? Навошта?
Разгадка простая і празаічная. Варта толькі прасачыць за палётам жукоў – яны заўсёды б'юцца ў сцяну з аднаго боку лямпачкі.
Для навігацыі кузуркі ў палёце выкарыстаюць "лямпачку" большага памеру – Месяц. Яны ляцяць у вылучаным кірунку, заўсёды трымаючы Месяц з нейкі аднаго боку. Месяц далёка – іх шлях прамы.
Лямпачка блізка. І палёт жука ідзе па спіралі, заканчваючыся ў канцы канцоў сцяной.
І менавіта таму ляціць матылёк на агеньчык свечкі, і ў рэшце ў ім згарае…

Страта арыентацыі – так гэта завецца. Нават правільней – падмена сапраўднага арыенціру бутафорыяй.
Замест Месяца я падсунуў жукам лямпачку.
А мы ж чымсьці падобныя на жукоў… Колькі раз, прымаючы за сапраўдны арыенцір яркую падробку, мы разбівалі сабе ў кроў ілбы і душы…

…Я паднімаю жука, які выбіўся з сіл, і кідаю далёка за акно – там свеціць Месяц, мо жук забудзе на маю лямпачку.
Жуку добра – я яму дапамог. Ды не заўсёды знойдзецца той, хто дапаможа табе, адвярнуўшы, як сляпое кацяня ад глухой цаглянай сцяны…

12 Aug 2007

Design ©

Viktor-2006

Беларуская літаратура для дзяцей і юнацтва Валерый Гапееў

Беларуская проза для дзяцей і юнацтва Валерый Гапееў